પ્રેમનો રંગ, રાધાને સંગ – ગીતગોવિંદમ્‌ (૨)


Image from giirvaani.net

મિત્રો, નમસ્કાર.
લેખ – ૧ માં આપણે ગીત ગોવિંદના પ્રથમ બે સર્ગ (પ્રકરણ) વિશે ટૂંકમાં જાણકારી મેળવી. હવે અહીં તૃતિય અને ચતુર્થ સર્ગ સાથે આગળ વધીશું.

कंसारिरपि संसारवासनाबन्धशृङ्खलाम्
राधामाधाय हृदये तत्याज व्रजसुन्दरीः

અહીં कंसारि અર્થાત્ કંસના શત્રુ એવા અથવા કંસારનો અન્ય અર્થ સુખનો સાર થાય તે લેતા સુખનો વિસ્તાર કરનારા, કૃષ્ણ ને પણ રાધાનો પ્રેમ વિહ્વળ બનાવે છે અને તે સર્વ વ્રજસુન્દરીઓને ત્યજી રાધાના વિરહમાં ખોવાય છે. અહીં રજૂ થનાર આ સાતમું ગીત કૃષ્ણનો રાધા પ્રત્યેનો વિરહ અને પશ્ચાતાપ રજૂ કરશે.

मामियं चलिता विलोक्य वृतं वधूनिचयेन .
सापराधतया मयापि वारितातिभयेन ..
हरिहरि हतादरतया गता सा कुपितेव .. १

કહે છે, તે (રાધા) મને અન્ય સ્ત્રીઓ સાથે પ્રવૃત જોઇ, પોતાનો અનાદર જાણી, રીસ કરી ચાલી ગઈ અને હું અપરાધભાવમાં દબાયેલો તેને રોકી પણ ના શક્યો ! યુવામિત્રો (અને પરણેલા પણ !!) આ સ્થિતિમાં આપને ક્યારેક મુકાવું પડ્યું હશે તો જાણતા હશો કે સ્થિતિ કેવી ગંભીર હોય છે !! આપણા ’ઈવડા ઈ’ અકસ્માત જ આપણને અન્ય ’વ્રજાંગના(ઓ)’ સાથે ક્યાંક રેસ્ટોરાંમાંથી નીકળતા, ક્યાંક પાણીપૂરીના સબડકા મારતા, ક્યાંક ચલચિત્રઘરની અંદર પ્રવેશતા (કે બહાર નીકળતા !) જોઇ ગયા હોય, અને ઈવડા ઈ જોઇ ગયા છે તેની પાછી આપણને જાણ થઈ ગઈ હોય ! ત્યારે શી વલે થાય છે ?! જાણે દુધપાકના તપેલાંમાં લીંબુ પડી ગયું હોય તેવું મન ખાટું ખાટું લાગવા માંડે છે ! બસ આ ભાવ અહીં કલ્પવાનો છે. પણ આ તો કૃષ્ણ છે, અને આપણે તેની પાસેથી તો માર્ગ શોધવાનો છે ! અમસ્તું કંઈ ’કૃષ્ણ વંદે જગદ્‌ગુરુમ્‌’ કહ્યું હશે. આ આખું ગીત આ ગડમથલથી ભરેલું છે. જુઓ આગળ..

किं करिष्यति किं वदिष्यति सा चिरं विरहेण .
किं धनेन जनेन किं मम जीवनेन गृहेण .. २ 

હવે એ શું કરી નાખશે, શું કહી નાખશે, અરે એમના વિરહમાં તો મને ધન, જન, જીવન અને ઘર પણ અસાર લાગશે !! (ભઇલા, આ વિચાર પહેલાં કરવો જોઇએને ! 🙂 ) આ ગીતમાં કૃષ્ણ રાધાવિરહમાં આવા આવા કંઈ કેટલાયે ઘોડા ઘડે છે ! અહીં વિરહનું બહુ પ્રૅક્ટિકલ ચિત્રણ થયેલું છે, ક્યારેક પોતાનું મન એમ કહીને મનાવવા પ્રયત્ન કરે છે કે; રાધા તો મારા હૃદયમાં વસે જ છે પછી હું શા માટે વિહ્વળ બની તેની શોધમાં ભટકું છું. તો ક્યાંક વિચારે છે કે જો એ મને મળી જાય તો તુરંત તેના પગમાં પડી અને ક્ષમા માંગી લઇશ. (જો કે અહીંના શ્લોકમાં આવું સ્પષ્ટ લખ્યું નથી પરંતુ દશમ સર્ગમાં, ૧૯માં ગીતમાં ’स्मरगरलखण्डनं मम शिरसि मण्डनं देहि पदपल्लवमुदारम्’ એવું સ્પષ્ટ લખ્યું છે. અહીં અધ્યાત્મભાવ પણ છે, શ્રીહરિ પ્રેમે કરીને ભક્તને વશ થતા હોવાનો સંકેત, પરસ્પર શરણાગતભાવ, અહીં સમજાય છે) આ ગુરુજ્ઞાન કૃષ્ણ  આપે છે ! બંધૂઓ, (ક)સમય આવ્યે પગમાં પડવામાં પણ જરીએ હિચકિચાટ ન રાખવો ! સુખી થવાના આવા  માર્ગો સાહિત્યમાંથી મળ્યા છતાં ધરાર દુઃખી થવું હોય તેમને છૂટ છે 😦 આપણા એક ચિંતક કહે છે ને કે,  વાવાઝોડું આવે ત્યારે સરુ, આસોપાલવ, નિલગીરી જેવા તરૂવરો નમી જાય છે, અને બચી જાય છે !  વડલા-પીપળાઓ, અમે ન ઝુકીએની, ડંફાસ મારી સામા થાય છે અને મૂળિયા સોતા ઊખડી જાય છે !!  (વાવાઝોડા સમયે સિંહ-વાઘ મટીને સરુ બની જવું ! વાવાઝોડા કલાક બે કલાકના હોય છે !! આવે તેવા ચાલી  જાય !!!)   

क्षम्यतामपरं कदापि तवेदृशं न करोमि .
देहि सुन्दरि दर्शनं मम मन्मथेन दुनोमि .. ७

હે સુંદરી, મને ક્ષમા કરી દો. હવે પછી “તારી સામે” આવો અપરાધ કદી નહીં કરૂં ! (જરા રાજકારણ તો જુઓ ! અને શીખો !!) માટે દર્શન આપો અને મારો સંતાપ દૂર કરો.

हृदि बिसलताहारो नायं भुजङ्गमनायकः
कुवलयदलश्रेणी कण्ठे न सा गरलद्युतिः .
मलयजरजो नेदं भस्म प्रियारहिते मयि
प्रहर न हरभ्रान्त्यानङ्ग क्रुधा किमु धावसि ..

અષ્ટપદી પછીના આ પહેલા શ્લોકમાં કામદેવને પણ એમ કહી વીનવે છે કે હે કામ, (અનંગ) શું તું મને શંકર સમજે છે ? અને આથી ગુસ્સે ભરાઈ મને દુઃખ આપે છે ? અરે ભાઇ, આ મારા હૃદયસ્થળે ફૂલોની માળા છે કંઈ વિષધર સર્પ નથી ! મારી ડોકમાં જે નિલવર્ણ દેખાય છે તે નિલકમલના ફૂલોને લીધે છે કંઈ વિષને કારણે નહીં ! મારા આ પ્રિયાવિહીન દેહ પર ચંદનનો લેપ છે કંઈ ચિતાની ભસ્મ નથી ! માટે હે કામ, તું મારા પર તારા બાણો  ના વર્ષાવ. વગેરે વગેરે. (શંકરે કામદહન કરેલું તે પ્રસંગનો કવિએ અહીં ઉપયોગ કરી અને જાણે કામ હવે  કૃષ્ણને શંકર સમજી વેર લેવા આવ્યો હોય તેવું દૃશ્ય ખડું કરાયું છે.) ટૂંકમાં પ્રિયતમા પાસે નથી ત્યારે કામ પણ  જાણે વેરી બનીને કનડવા આવ્યો હોય તેવો મનોભાવ છે. આગળ પણ કેટલાક શ્લોકમાં આ રીતે જાણે કામદેવને  સમજાવવાનો પ્રયાસ કરાયો છે. એક આડવાત લઇએ તો, કવિએ આ પ્રસંગનો સમય વસંત બતાવ્યો છે, એટલે  કે આંબા પર આમ્રમંજરીઓના ફાલવાફૂલવાનું ટાણું !! (અમારે ગીરમાં આમ્રમંજરીને “મોર” કહે છે, આંબો કોળે  અને જીણા જીણા માંજર બેસે તેને આંબે મોર આવ્યો એમ કહેવાય) કૃષ્ણને આ આમ્રમંજરીઓ જોઇને એમ લાગે  છે કે જાણે કામદેવે પોતાનું ’આમ્ર મુકુલ’ બાણ ચઢાવ્યું છે.

કામદેવના પાંચ પ્રકારના પુષ્પબાણ ગણાયા છે. વાત નીકળી જ છે તો ચાલો એ પાંચે બાણનાં નામ પણ જાણી જ લઇએ ! (૧) આમ્ર મુકુલ (૨) અશોક પુષ્પ (૩) મલ્લિકા પુષ્પ (૪) માધવી પુષ્પ (૫) બકુલ પુષ્પ.
(મોટા, હવે ખબર પડી, આ “મલ્લિકા” શેરાવત આટલી ફેમસ કેમ છે 🙂 ! એમ તો “અશોક” પણ છે હો 😉 )

तानि स्पर्शसुखानि ते च तरलाः स्निग्ध दृशोर्विभ्रम-
स्तद्वक्त्राम्बुजसौरभं स च सुधास्यन्ती गिरां वक्रिमा .
सा बिम्बाधरमाधुरीति विषयासङ्गेऽपि चेन्मानसं
तस्या लग्नसमाधि हन्त विरहव्याधिः कथं वर्धते ..

આગળના આ શ્લોકમાં નાયક કહે છે કે, વિરહ તો ત્યાં હોય જ્યાં વિયોગ હોય. અહીં મારું મન તો રાધા સાથે સંલગ્ન છે છતાં મને કેમ વિરહની વેદના થાય છે ? કદાચ મનઃસંયોગ છતાં ઈન્દ્રિયસંયોગનો અભાવ આ વિરહનું કારણ હશે. મનથી તો હું તેના સુકોમલ સ્પર્શનો અનુભવ કરી શકું છું, પ્રેમાદ્ર નેત્રોમાંથી વહેતા પ્રેમરસને જોઇ શકું છું,  તેના મુખકમલની સુગંધ અનુભવું છું, તેની મધુર વાણી જાણે મારા કાનમાં સંભળાય છે અને તેનાં રક્તવર્ણા ઓષ્ઠનો મધુર સુધારસનું જાણે હું પાન કરી શકું છું. આમ પાંચે પ્રકારના વિષયોને હું માણી શકતો છતાં કેમ વિરહની વ્યાધિ વધતી જ જાય છે ? 

અહીં વિચારકો દરેક શ્લોકના ઘણા ઘણા અર્થ કરી શકે છે. આ ભૌતિક જણાતી ક્રિયાઓના અધ્યાત્મિક અર્થો પણ થયા છે. ઊંડાણમાં ડૂબકીઓ મારવાનો શોખ હોય તેને હાથ બહુમૂલ્ય મોતીઓ લાગે પણ ખરા. મેં તો મારી સાદીસીધી સમજ મુજબ, મેં જે થોડુંઘણું આ વિષયે વાંચ્યું તે મુજબ, અને હાલના સમે વ્યવહારૂ જણાય તેવી સીધીસાદી રીતે આપને આ સર્ગનો ટૂંક પરિચય કરાવવાનો એકદમ નાનકડો પ્રયાસ કર્યો છે. વાત કૃષ્ણની હોય ત્યારે સખ્યભાવ પણ સ્વિકાર્ય છે એ ન્યાયે થોડી હળવી શૈલીનો પ્રયોગ કરવા પ્રયત્ન કર્યો છે, મનમાં કોઈને દુઃભવવાનો દુર્ભાવ નથી. સૌ જ્ઞાનપીપાસુ મિત્રો આ  સ_રસ કૃતિ જાતે વાંચે અને પોતાની રીતે સમજી તેનો આનંદ માણે તેટલું જ ધ્યેય છે. અહીં આ ત્રીજો સર્ગ  સમાપ્ત થાય છે અને હવે પછીના ચતુર્થ સર્ગમાં, જેમાં રાધાજીની એક સખી, યમુનાતટે, નિકુંજમાં, વિષાદમય  ચિત્તે બેઠેલા કૃષ્ણ પાસે આવી, રાધા અને કૃષ્ણનું મિલન કરાવવાની ઇચ્છાથી, કૃષ્ણ વિરહમાં રાધાની શું સ્થિતિ છે તેનું વર્ણન કરશે તે જોઇશું. અહીં આઠમું ગીત શરૂ થાય છે.

निन्दति चन्दनमिन्दुकिरणमनु विन्दति खेदमधीरम् .
व्यालनिलयमिलनेन गरलमिव कलयति मलयसमीरम् ..
सा विरहे तव दीना
माधव मनसिजविशिखभयादिव भावनया त्वयि लीना .. १ 

રાધાજીની સખી આવી અને કૃષ્ણને કહે છે; હે માધવ, આપના વિરહમાં ક્ષીણ થયેલી, કામદેવના બાણોની વર્ષાના ભયે ભયભીત એવી આપનામાં ધ્યાન પરોવી, આપનામાં મગ્ન બની અને આપને શરણે થયેલી છે. શરીર પર કરાયેલો ચંદનનો લેપ તેને ઠંડક આપવાને બદલે દાહક લાગે છે, ચંદ્રનાં કિરણો તેના હૃદયમાં અગ્નિ પ્રગટાવે છે, મલય પવન તેને ઝેર સમાન લાગે છે. કારણ આ બધું કામને પ્રદીપ્ત કરનાર છે.

આ ગીતમાં આગળ પણ રાધાજીની વિરહ વ્યથાનું વર્ણન છે. જેમ કે, તમારી પ્રતીક્ષામાં ફૂલોની સેજ સજાવીને રાખી છે પણ પોતે તો કંટકાચ્છાદિત ભૂમિ પર શયન કરે છે, આંખોમાંથી અવિરત આંસુની ધાર ચાલુ રહે છે, કસ્તૂરીના રસથી આપનું ચિત્ર દોરે છે જેમાં આપના હાથમાં આમ્રમંજરીનાં બાણ અને આપના વાહન તરીકે મકર (ઘડિયાલ-મગરની એક જાતિ, જે કામદેવનું વાહન મનાયું છે)નું ચિત્ર બનાવે છે. ટૂંકમાં આપને જ સ્વયં કામદેવ સ્વરૂપે આલેખે છે.

आवासो विपिनायते प्रियसखीमालापि जालायते
तापोऽपि श्वसितेन दावदहनज्वालाकलापायते .
सापि त्वद्विरहेण हन्त हरिणीरूपायते हा कथं
कन्दर्पोऽपि यमायते विरचयञ्शार्दूलविक्रीडितम् ..

હે કૃષ્ણ, આપના વિરહમાં મારી પ્રિયસખી (રાધા) એક હરણી જેવું વર્તન કરવા લાગી છે. પોતાના આવાસને તે અરણ્ય સમજે છે, સખીઓ તેને પારાધીની જાળ જેવી લાગે છે (કારણ મનમાં તો કૃષ્ણ છે પણ શરમનું માર્યું આસપાસ બેઠેલી સખીઓ સાથે વાતચીતમાં પ્રવૃત થવું પડે છે) આ સ્થિતિ કયા પ્રેમી યુગલે નહીં અનુભવી હોય ? કોણ એવું હશે જેણે મન મારીને મિત્રો-સખીઓની વાતોમાં પ્રવૃત નહીં થવું પડ્યું હોય ? અને મને તો એમ પણ લાગે છે કે ક્યારેક તો જાણતા હોવા છતાં, આપણા જીવ બાળીને આનંદ મેળવવાના પિશાચિ હેતુસર જ મિત્રો ક્યારેક આપણા લોહી પીતા હોય છે !! કે ખોટી વાત ? (યુવાઓ માટે મોરલ ઑફ ધ સ્ટોરી; મિત્રોને પણ સ્પેસ આપો !! બાકી ભવિષ્યમાં ભાભીશ્રીના હાથની ખાંડ વિનાની ચા પીવા તૈયાર રહેજો 🙂 મિત્ર સિનેમાની બે ટિકિટ લાવવાનું કહે તો બે જ લાવવી, ત્રણ નહીં !!! ) તેને પોતાનો શ્વાસ પણ વનમાં લાગેલા દાવાનળ જેવો દાહક લાગે છે અને કામદેવ જાણે શિકાર કરવા નીકળેલો સિંહ હોય તેમ આ હરણી સમાન રાધાજીના પ્રાણ હરવા તત્પર લાગે છે. આમ આ શ્લોકમાં લુપ્તઉપમા તથા વિરોધાભાસ અલંકારનો ઉપયોગ થયો છે, છંદ શાર્દૂલવિક્રીડિત છે. (આ ગીતગોવિંદમ્‌નું કાવ્યશાસ્ત્ર માટે પણ જાણકારો કે ઉત્સુકજનોએ વિશ્લેષણ કરી સૌને આનંદ આપવા જેવું છે. મારો તો આમા કંઇ ટપ્પો ના પડે ! પણ કોઇ જાણકાર મિત્ર ગુજરાતીમાં આવું જ્ઞાન આપવાની મહેનત કરી શકે ખરા. મને તો વળી આ વાંચવા મળેલું તેથી આટલો ઉલ્લેખ કર્યો.)

અહીંથી હવે નવમું ગીત શરૂ થાય છે. જેમાં પણ સખી કૃષ્ણ સમક્ષ શ્રી રાધાજીના વિરહનું વર્ણન કરે છે.

स्तनविनिहितमपि हारमुदारम् .
सा मनुते कृशतनुरतिभारम् ..
राधिका विरहे तव केशव .. १

કેશવ, આપના અતિશય વિરહમાં રાધિકાની કાયા એટલી બધી કૃશ થયેલી છે કે હવે તો તેને પોતાના સ્તન પર રહેલા મનોહર હાર પણ ભારરૂપ લાગે છે.  આગળના શ્લોકોમાં કહેવાયું છે કે તેને પોતાના શરીર પર કરાયેલો  ચંદનનો લેપ વિષ સમાન લાગે છે. તેના કમલ સમાન નેત્રોમાંથી ચારે તરફ અશ્રુબિંદુઓનો છંટકાવ થઈ રહ્યો  છે. (કારણ તમે કઈ દિશામાંથી આવશો તે જોવા વારંવાર ચારે દિશામાં સજળ નયન ફેરવ્યે રાખે છે) સામે જ  બીછાયેલી લાલ લાલ તાજાં ફૂલોની શય્યાને પણ તે જાણે સળગતી આગ હોય તેમ જોયા કરે છે. વિરહને કારણે  હવે તેનો પ્રાણત્યાગ જાણે નિશ્ચિત જ છે બસ નિરંતર શ્રીહરિ શ્રીહરિનો જાપ કર્યા કરે છે.

स्मरातुरां दैवतवैद्यहृद्य
त्वदङ्गसङ्गामृतमात्रसाध्याम् .
विमुक्तबाधां कुरुषे न राधा-
मुपेन्द्र वज्रादपि दारुणोऽसि ..

હે દેવોના વૈદ્ય (અશ્વિનીકુમાર) કરતાં પણ સુનિપુણ, સુચિકિત્સક શ્રી કૃષ્ણ, હે ઉપેન્દ્ર, અનંગતાપ (કામજ્વર)થી પીડિતા રાધા એકમાત્ર આપના અંગસંગરૂપી ઔષધામૃત વડે જ જીવનદાન પામી શકે તેમ છે. જો આપ આ દુઃસાધ્ય રોગવાળી કામાતુર રાધાને બાધા રહિત નહીં બનાવો તો આપ વજ્રથી પણ કઠોર (હૃદય વાળા) ગણાશો.  અહીં આ પ્રકારે અન્ય શ્લોકમાં પણ સખી દ્વારા રાધાજીના વિરહ અને કૃષ્ણને સમજાવવાની વાતો આવે છે. અંતે શ્રીરાધાની વિકળતાનું વર્ણન સાંભળી શ્રી કૃષ્ણ અવાચક – સ્નિગ્ધ – ચેષ્ટાશૂન્ય બની જાય છે. અને આપણો આ ચતુર્થ સર્ગ અહીં સમાપ્ત થાય છે. હું પણ હવે અહીં આ વિરહગાન વાંચતો વાંચતો ચેષ્ટાશૂન્ય બનું છું ! અમે પણ वज्रादपि दारुणोऽसि સમજાવા લાગીએ તે પહેલાં !! જય શ્રીકૃષ્ણ, ફરી મળવાના વચનસહઃ આભાર.

Advertisements

12 responses to “પ્રેમનો રંગ, રાધાને સંગ – ગીતગોવિંદમ્‌ (૨)

  1. ‘ગીતગોવિંદ’ વિશે જાણવાની ખુબ જ ઇચ્છા. હતી. નેટ પર બહુ તપાસ કરી પણ મને પલ્લે પડે તેવું લખાણ ન મળ્યું. આપનો ખુબ ખુબ આભાર કે આપે અત્યંત સરળ શબ્દોમાં આ ગ્રંથ વિશે સમજાવ્યું.

    ‘ગીતગોવિંદ’ એટલા માટે નોંધપાત્ર છે કે મધ્યયુગમાં જ્યારે ભારતમાં ભક્તિઆંદોલનની શરુઆત થઇ ત્યારે અનેક કવિઓએ ‘ગીતગોવિંદ’ પરથી પ્રેરણા લીધી હતી. ખુદ નરસિંહ મહેતાના કાવ્યમાં આ ગ્રંથનો ઉલ્લેખ છે. આથી તેના વિશે જાણવાની ખુબ જ ઇચ્છા હતી. એ આપે પૂરી કરી.

    અને હા આપની વાત સાચી છે કે ‘ગીતગોવિંદ’ ઐતિહાસીક નહીં પણ સાહિત્યકૃતિ છે. વધુ સર્ગ વિશેના લેખની ઉત્કંઠાથિ પ્રતિક્ષા રહેશે.

    Like

  2. કવિના હાથની મોળી ચાની તો આદત થઈ ગઈ છે પણ આ લેખ વાંચીને
    તો
    અવાચક થઈ ગયો …

    Like

  3. અશોકભાઈ…
    ઘણું ઘણું નવું જાણવા મળ્યું. ખુબજ સરસ ગ્રંથ પરિચય કરાવ્યો.
    ફિલ્મ્સમાં આવતાં રાધાકૃષ્ણનાં ગીતોનાં મૂળીયાં પણ જોવા મળ્યા.

    Like

  4. બહુ સરસ. મેં વાંચવાનું ચાલુ તો કર્યું હતું, પણ ધીમી ગતિના સમાચાર જેવું ચાલે છે, તમે તો ચતુર્થ સર્ગમાં પહોંચી ગયા છો. લાગે છે કે હું વાંચું તેના બદલે તમે જે સમજાવો છો તેની જ રાહ જોવી.

    Like

  5. શ્રી મીતાબહેન, પંચમભાઇ, હર્ષદભાઇ, યશવંતભાઇ, દીપકભાઇ, ભુપેન્દ્રસિંહજી, શકિલભાઇ તથા સૌ વાંચકમિત્રોનો હાર્દિક આભાર.

    આજે જ આ લેખમાળાનો ભાગ-૩ પ્રસ્તુત કરીશ. આપ સૌનો સ્નેહ અને માર્ગદર્શન મળતા રહેશે તેવી અભ્યર્થના સહઃ આભાર.

    Like

  6. પિંગબેક: પ્રેમનો રંગ, રાધાને સંગ – ગીતગોવિંદમ્‌ (૩) | વાંચનયાત્રા

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s