ઇચ્‍છામૃત્યુ (Euthanasia)


પ્રિય મિત્રો,
ગઇકાલે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયનો એક ચૂકાદો આવ્યો, જે પર આમતો અમે બહુ બધે વાંચ્યુ, બહુ જાણીતો કેસ છે, એકાદ વર્તમાનપત્રમાં અમે પણ ચર્ચા કરી આવ્યા. (જે અહીં નીચે સામેલ કરી છે)

ASHOK (Junagadh)

નામદાર કૉર્ટ દ્વારા સમજપૂર્વકનૉ ચૂકાદૉ અપાયૉ. ઇચ્છામૃત્યુના મામલે કોની ઇચ્છા એ પણ જોવું જરૂરી છે, આ પ્રકારના કાયદાનો દૂરઉપયોગ ન થાય તેવી પણ તેમાં વ્યવસ્થા હોવી જોઇએ. અહીં મિત્રોના સંવેદનાપૂર્ણ પ્રતિભાવો વાંચવા ગમ્યા. એક માહિતી મુજબ આ કેસનો આરોપી સોહનલાલ સજા ભોગવી છૂટ્યાના થોડા સમય પછી એઇડ્સની બિમારીમાં રીબાઇને મર્યો હતો. (આજનું દિ.ભા.)કુદરતનો ન્યાય કોઇને છોડતો નથી. જો કે એ કુતરાના મોતે મર્યો હોય તો પણ અરૂણાજીને તેથી શું ફાયદો? તેને તો સમાજ અને સરકારની ગુનાહિત બેદરકારી અને અસુરક્ષાનું માઠું ફળ અકારણ જ ભોગવવું પડ્યું. સરકાર અને સમાજ સુરક્ષાના મામલે, માત્ર વાતો નહીં, નક્કર પગલાંઓ ભરી બતાવે તો જ મને લાગે છે તેમને અને તેમના સ્વજનોને થોડો ન્યાય મળ્યાની લાગણી થશે.

Replay

આખા મામલાની ચર્ચાઓ વાંચવી એ સમાજવિજ્ઞાનના ધોરણે બહુ રસપ્રદ રહી ! કોઇ કોઇ મિત્રોએ કહ્યું કે ’અરૂણા’ને મરવાની છૂટ આપી દેવી જોઇએ. કોઇ કોઇ મિત્રોએ (મારા જેવા) વળી ન્યાયાલયના ચૂકાદાને વધાવ્યો. કોઇપણ ઘટના પરત્વે દરેકનાં પોતીકા વિચારો હોઇ શકે. તેમાં કશો વાંધો વિરોધ પણ નથી. સમજવા એટલું જ મળ્યું કે આપણે ત્યાં (અહીં અન્યોની વાત અસ્થાને છે, આપણે આપણી જ કાખલી કુટીશું !) સમજ્યા કર્યા વિના કે મામલાની પુરી ગંભીરતાથી જાણકારી મેળવ્યા વિના ધડ દઇને પોતાનો મત અન્ય પર ઠોકી દેવાની આદત ઘડીકમાં જાય તેવું લાગતું નથી ! આ ઈચ્છામૃત્યુના મામલે થતી ચર્ચાઓ વાંચીને જ એમ લાગવા માંડ્યું છે કે આ પ્રજાને કાયદાકિય રીતે આવી કોઇ છૂટ મળવાનો કોઇ અર્થ દેખાતો નથી.  (આપ પણ વિવિધ ચર્ચાઓમાં કેટલાક ઉડાવ પ્રતિભાવો વાંચશો એટલે આમ જ લાગશે)

આજે અરૂણાએ ’મરી જવું’ જોઇએ તેમ માનનારનું પોતાનું સંતાન આ પરિસ્થિતિમાં હોય તો પણ શું એમજ માનશે ? (હા પોતાની સંપતિ વારસદારોને નામે કરી ચૂકેલા કોઇ વડિલ બાબતે આવું માનવામાં લગભગ બહુ વિચારવું ના પણ પડે !!) કોર્ટ સામે અને આપણી સામે પણ મુદ્દો એ છે કે, લગભગ ફરી સાજું થવાની કોઇ શક્યતા નથી રહી તેવી વ્યક્તિને મૃત્યુને શરણ કરી દેવી કે નહીં ? કોર્ટનો સ્પષ્ટ ચૂકાદો છે; ના. અહીં સમજવાની વાત બે છે. એક, ધરાર મૃત્યુ આપવું (જેને સક્રિય દયામૃત્યુ કહેવાયું, એક્ટિવ યુથનેશિયા) જેની કોર્ટ દ્વારા મનાઇ કરાઇ છે. અને બીજું, કુદરતના ભરોસે છોડી દેવું (જેને આડકતરૂં કે અક્રિય દયામૃત્યુ કહેવાયું, પેસિવ યુથનેશિયા) જે બાબતે કોર્ટે સમાજને અને સરકારને વિચારણાઓ કરવા પ્રેર્યા. સૌ પ્રથમ તો અહીં આ બન્ને બાબતોનો ભેદ સ્પષ્ટપણે સમજવો જરૂરી છે.

કોઇ વ્યક્તિ લાંબી બિમારી ભોગવે છે એટલે તેમને, છૂટકારો અપાવવાના દયાભાવથી પ્રેરીત થઇ અને ઝેર કે તેવા અન્ય કોઇ ઉપાયે મૃત્યુ આપવું એવો અર્થ પ્રથમ વાત નો છે. (અહીં બિમારી સીવાયનાં અન્ય, આર્થિક, સામાજીક વગેરે કારણો પણ ભેળવવાની કોઇ કોઇ ભુલ કરે છે. એવી ઘટનાને સીધેસીધી આત્મહત્યા ગણાય અને તે માટે કાયદામાં ક્યાંય છૂટ ન હોઇ શકે) તો પ્રથમ એ જાણવું જરૂરી બને કે આવી બિમારીથી છૂટવાની ઇચ્છા કોને છે? દર્દીને ખુદને ? હા, દર્દીતો બિમારીથી કંટાળેલો હોય જ. પરંતુ એટલું કારણ શું કોઇનું જીવન હણી લેવા માટે પર્યાપ્ત ગણાવું જોઇએ ? ધારો કે તેને જાણ થાય કે આ બિમારીનો ઈલાજ શક્ય છે તો શું તે મરવા માટે તૈયાર થશે ? હવે ધારો કે આવા બિમારથી છૂટવાની ઇચ્છા તેમના કુટૂંબીજનોને છે ! તો શું આપણે તેવા કુટૂંબીજનોને પોતાના સ્વજનનો જીવ લેવાનો અધિકાર આપશું ? કેમ કે કુટૂંબીજનોનો હેતુ શું છે, માત્ર દર્દી પ્રત્યેની દયા કે પોતાને આ લપમાંથી છૂટવાની લાલસા ! દયા જ હોય તો તો કેટલાક સેવાભાવી લોકો સાવ અજાણ્યાઓની પણ જીવનપર્યત સેવા કરે છે તેમ તેઓ પણ કરી શકે અને છૂટકારો પામવાની લાલસા જ હોય તો બીચારા એક જીવની આવી દયાની આડમાં શા માટે હત્યા કરવા દેવી ?
“ધરાર મૃત્યુ આપવું” (ભલે તેને દયામૃત્યુ કે ઇચ્છામૃત્યુ જેવા રૂપાળા નામે ઓળખાવાય) એ વાત અને “હત્યા” કે “આત્મહત્યા” એ વાતમાં દેખીતો કશો જ ભેદ નથી. મુળ તો કુદરતની વિરુદ્ધમાં જઇ અને એક જીવનનો અંત લાવવો એટલી જ વાત છે. (કારણ કે હવે એ જીવ કોઇનાએ કશા કામનો નથી !! પણ સાબીત એવું કરવાનું કે એ પોતે આ જીવન જીવવાથી કંટાળી ગયો છે કે તેને આ જીવનમાં કશો રસ રહ્યો નથી.)  આપને કદાચ વધારે પડતું લાગશે પરંતુ હું જેમ જેમ ઊંડાણપૂર્વક વિચારતો જઉં છું તેમ મને લાગે છે કે આવી છૂટ આપવાથી સમાજનું અહિત જ થશે. દયાનાં ઓઠા હેઠળ કંઇક લાચારોની જીજીવિષા ટુંકાવી નંખાશે. (આપને આ સાચું ન લાગતું હોય તો આપ ખરેખર કોઇ સભ્ય સમાજમાં કે ઉત્તમ લોકોની વચ્ચે જીવો છો !!)

હવે બીજા મુદ્દા પર વાત કરીએ, બીજો મુદ્દો છે “ધરાર જીવતું રાખવું”. અહીં ’ધરાર મારવું’ અને ’ધરાર જીવતું રાખવું’ વચ્ચેનો સુક્ષ્મભેદ સમજવા જેવો છે. કુદરત દ્વારા નિયત કરાયેલી સુવિધાઓ જેમ કે ખોરાક, પાણી, હવા (શ્વાસ) વગેરે માત્ર મળતા રહે અને જેનું જીવન ટકી રહ્યું હોય તે કુદરતી જીવન થયું. સાજાસારા માણસને પણ તેમાં ક્યાંય ઘટ આવે તો વધારાના ઉપાયરૂપે થોડા દવા-દારૂ કરવા જરૂરી બને છે, રોજીંદી શારિરીક ક્રિયાઓ માટે તેમણે અન્યનો સહારો પણ લેવો પડે. છતાં સામાન્ય સમજ મુજબ અમુક સમયની સારવાર બાદ ફરી કુદરતી સુવિધાઓ દ્વારા સામાન્ય જીવન જીવતો થનાર માણસ સાજો સારો થઇ ગયેલો ગણાય. પાચનક્રિયામાં કશીક ગરબડ જણાય ત્યારે દાક્તરો કુદરતી ઢબે લેવાતો ખોરાક બંધ કરી ’બાટલા’ ચઢાવી તેને પોષણ આપે, શ્વાસ લેવામાં અસુવિધા જણાય ત્યારે કુત્રીમ શ્વાસોશ્વાસયંત્રની મદદથી તેમને પ્રાણવાયુ પુરો પાડે,  અન્ય તંત્રોની અવેજીમાં પણ આવી જ ઉપલબ્ધ સુવિધાઓ પુરી પડાય. અને ટુંક સમય પછી દર્દીનું શરીર કુદરતી ઢબે પોતાનો નિભાવ કરતું થાય એટલે પછી આવી વધારાની સાધન-સામગ્રીની જરૂર નહીં. હવે વિચારવાનું અહીં આ “ટુંક સમય” બાબતે છે.

દાક્તર કહે કે આ દર્દી આજીવન શ્વસનયંત્રની સહાય વિના જીવી ન શકે તો ? દર્દી ભાનમાં છે કે બેભાન તે મહત્વનું નથી, દર્દીના શરીરના મહત્વનાં અંગો બાહ્ય મદદ વિના ફરી કાર્યરત થઇ શકે તેમ છે કે નહીં, આ વ્યક્તિ અન્ય કોઇ સાધન સામગ્રીની સહાય વિના, માત્ર કુદરતી પોષણ વડે જીવન ટકાવી શકે તેમ છે કે નહીં ? આ અને આવા કેટલાયે અઘરા સવાલોના જવાબો શોધ્યા પછી અંતે ફરી એ સવાલ તો રહેવાનો કે દર્દીને જીવન ટકાવી રાખવા માટે જરૂરી કુત્રિમ ઉપાયોની સગવડ દર્દી કે તેમનાં સ્વજનો કરી શકે તેમ છે કે નહીં ? કરી શકે તો પણ ક્યાં સુધી ? પ્રેમ, દયા કે લાગણી હોવી એ એક વાત છે અને ક્ષમતા હોવી એ અલગ વાત છે. તો આવા કિસ્સામાં દર્દી (જો ભાનમાં હોય તો) કે તેના નજીકનાં સ્વજન તમામ કુત્રીમ ઉપાયો પડતા મેલી અને દર્દીને માત્ર શક્ય તેટલું કુદરતી પોષણ આપી બાકી બધું કુદરત પર છોડી દે છે. આ થયું “પેસિવ યુથનેશિયા”. (જો કે તેમાં પણ બે પ્રકાર છે, એકમાં ખોરાક પાણી પણ બંધ કરી દેવામાં આવે છે બીજામાં દર્દીને મરજી થાય કે કુદરતી રીતે લઇ શકે ત્યાં સુધી ચાલુ રાખવામાં આવે છે)  આ બીજા પ્રકારનાં દયામૃત્યુ બાબતે કોર્ટે વિચારણા કરવાની વાત કરી છે તેવું મારી સમજ કહે છે.

અને આમે આમાં બહુ સમજની જરૂર પણ નથી, કાયદાની પ્રક્રિયા જે હોય તે પણ ખુલ્લી આંખે સમાજનું નિરિક્ષણ કરશો તો આ બીજા પ્રકારનું દયામૃત્યુ બહુ નવી નવાઇની વાત નહીં લાગે ! કોઇ ગરીબ, લાચાર ખેતમજૂરને દાક્તર કહે કે તારે હવે પછી દર પંદર દહાડે ડાયાલિસિસ કરાવવા આવવું પડશે બાકી મહિનો-માસનો મહેમાન છે, તો એ શું કરશે? એ વિચારશે કે જીવનભર મજૂરી કરી છોકરાઓ માટે એકાદ છાપરૂં માંડ બનાવ્યું છે, દવાદારૂમાં એ પણ વેંચાઇ જશે એથી તો જવા દો ને ! આમે વરસ-બેવરસ વધુ જીવીએ કે ઓછું શું ફરક પડશે ! એથી તો કરો આ દવાખાનાના ધક્કા બંધ અને જેટલા દહાડા જીવાય એટલા દહાડા હરીનું સ્મરણ કરતા જીવો !! આ શું થયું ? કોઇ પણ પ્રકારની પરવાનગી વગરનું ઇચ્છામૃત્યુ. આપે આવું ન જોયું હોય તો આપ ખરે જ બહુ સુખી સમાજમાં જીવો છો !! અમારા એક ગામડેથી આવેલા ખેતમજૂર અને સદંતર ગરીબ જણનાં જન્મથી જ પાગલ એવા, છતાં ૨૨-૨૫ વર્ષ સુધી કશીય ફરિયાદ વિના ઉછેરેલા દિકરાએ ભુલમાં (આમે જાણીજોઇને કશું કરે તેવી તેની હાલત હતી જ નહીં) કોઇ ઝેરી દવા પી લીધી. મોટા શહેરમાં, મોટી અસ્પતાલમાં દાખલ કર્યો, એ તો બેભાન જ હતો, ઝેરની અસરથી શ્વાસ લેવાનું અસંભવ હતું તેથી કુત્રીમ શ્વસનયંત્ર પર રાખ્યો. બહુ ગરીબાઇ પણ થોડા દિવસ તો સગા-સ્નેહીઓની આર્થિક મદદથી ચલાવ્યું, દાક્તરે પણ શક્ય તેટલી રાહત આપી જ. પરંતુ છેલ્લે એ નક્કી તો થયું કે રેસ્પિરેટર વિના શ્વાસ લેવાનું હવે આને માટે સંભવ નથી. દાક્તરની પણ મજબૂરી હોય છે. સગા-વ્હાલા અને સંબંધીઓની પણ મજબૂરી હોય છે. પણ રેસ્પિરેટર બંધ કરવાનું કહે કોણ ? અંતે છોકરાના બાપે ભારે હૃદયે કહ્યું કે હવે, ભલે ઓછો તો ઓછો પણ, ખાનગી દવાખાનાનો ખર્ચ પોસાતો નથી, રજા આપો તો અમે આને સરકારી દવાખાને લઇ જઇએ. (સરકારી દવાખાનાનો મૃત્યુઆંક વધુ કેમ હોય છે ? જગતમાં બધું દેખાય છે તેવું સીધુંસાદું નથી હોતું –  આપણે સમજ્યા નહીં તે આપણો દોષ !)  આ બીજા પ્રકારના દયામૃત્યુ વિષયે ચિંતન કરવાનું સમાજને સુચવ્યું છે. શું લાગે છે ? “ધરાર મારવું” કે “ધરાર જીવાડવું” શાના પક્ષે રહેશું ? કે મારી જેમ બંન્ને પક્ષની વિરૂદ્ધમાં જ રહીશું !!!   હું જ સાચો એવો કોઇ આગ્રહ નથી, બસ ગંભીર ચર્ચા થવી જોઇએ.

અને છેલ્લે ફરી ’અરૂણા’ની વાત; તો અહેવાલ મુજબ (અને કોર્ટ દ્વારા ત્યાં તપાસમાં ગયેલી ત્રણ દાક્તરોની ટુકડી મુજબ) અરૂણાને માત્ર કુદરતી ઢબે ખોરાક અને પાણી આપવા પડે છે. તે જેવું મનાય છે તે રીતે કંઇ સાવ કોમામાં પણ નથી, અને તેને કોઇ કુત્રીમ સાધનોની મદદ વડે જીવિત પણ રખાયેલ નથી, અને તેની જીજીવિષા પણ પ્રબળ છે. સૌથી આનંદદાયક વાત એ છે કે અસ્પતાલનો, માત્ર સેવાભાવથી, સ્ટાફ અરૂણાને કુદરતી રીતે જીવે ત્યાં સુધી તેમની સેવા કરી અને જીવતી રાખવાના મતનો છે. માનો કે અસ્પતાલના સ્ટાફ માટે અરૂણા એ સેવાભાવનાની જીવતી જાગતી પ્રેરણામૂર્તિ છે. નવો ભરતી થનાર સ્ટાફ પણ તેની મારફત સેવાની પ્રેરણા લે છે. આ સંજોગોમાં અરૂણાને ’દયામૃત્યુ’ આપવાની અરજી કાઢી નાખીને અદાલતે ન્યાય જ કર્યો છે.

Advertisements

5 responses to “ઇચ્‍છામૃત્યુ (Euthanasia)

  1. ધરાર મારવું કે ધરાર જિવાડવું ? જવાબ બહુ અઘરો છે. એકંદરે એવું લાગે છે કે આમાં કઈં પણ ચૉઇસ નથી. બન્ને ખોટાં છે. એક સ્થિતિ એવી આવતી હોય છે જ્યારે औषधो जाह्नवी तोयं, वैद्यो नारायणो हरि કહી દેવું જોઈએ. આ શરીર જીવતાંજીવત મશીનોની કાર્યદક્ષતા સાબીત કરવાનો તખ્તો નથી. દરદી પોતે સભાનપણે આ નિર્ણય લઈ શકે એમ હોય તો એણે જાતે જ આ નિર્ણય લેવો જોઈએ. એમ ન હોય તો કુટુંબીઓની એ જવાબદારી થઈ પડે છે કે વડીલને અ-જીવન અને અ-મૃત્યુમાંથી મુક્ત કરે. નિશ્ચિત અંત બે દિવસ પછી આવતો હોય તો પોતાની ભાવુકતામાં એ બે દિવસ દરદીને સતાવવાનો અર્થ શું?
    જો કે એ ખરું કે આ બધું દરદી જીવનના કયા તબક્કામાં છે તે જોઈને નક્કી થવું જોઈએ.
    કોઇ પણ સ્થિતિમાં આપણા માટે અર્જુન જેવી વિમાસણ રહેવાની જ. જીવનનો અંત જેમ આવતો હોય એમ આવવા દેવામાં પણ વિષાદ થશે પરંતુ વિદાય આપવામાં પણ વિષાદ થશે. કદાચ આ બીજા પ્રકારનો વિષાદ ’વિષાદયોગ’ બની શકે.

    Like

  2. અશોકભાઇ ખૂબ જ વિચારપ્રેરક લેખ. કુદરતના ભરોસે છોડવું કે દયામૃત્યુ? આપે આ બંને વચ્ચેનો ભેદ સપષ્ટપણે સમજાવ્યો.

    “ધરાર મારવું” કે “ધરાર જીવાડવું” શાના પક્ષે રહેશું ? કે મારી જેમ બંન્ને પક્ષની વિરૂદ્ધમાં જ રહીશું !!! હું જ સાચો એવો કોઇ આગ્રહ નથી, બસ ગંભીર ચર્ચા થવી જોઇએ.

    Like

  3. ઈચ્છા મૃત્યુ વિશે જાણીતા લેખક અને પત્રકાર શ્રી સૌરભ શાહના વિચારો વાંચો: જે પોષતું તે મારતું

    Like

  4. ઈચ્છા મૃત્યુ વિશે આ અગાઉ શ્રી સૌરભ શાહ ના વિચારો શ્રી વિનયભાઈના બ્લોગ પર જાણેલ અને અમે ત્યારે સવાલ કરેલ કે ઈચ્છા કોની ? સગા વ્હાલાની ? અને આ નક્કી કોણ કરે ? આ બધા વિચારો કોણે માટે છે ? સારો-સાજો માણસ હોય અને ઈચ્છા મૃત્યુ ની વાત છે ? ના, તો પછી બીમાર માણસ કે લાંબી બીમારી વાળી વ્યક્તિની વાત છે ? હા, તો તે પોતે તો પોતાની આવી ઈચ્છા ક્યારેય જાહેર કરતો નથી. તેને તો પોતાની પણ ખબર નથી તે ઈચ્છા કેમ કેરી ને દર્શાવે ?

    ખાલી વિચારો ની આપ લે કરી શકાય પણ ઈશ્વરે નક્કી કરેલ જીવનને ટૂંકાવી નાખવાનું નક્કી આપણે કેમ કરી શકીએ ? ! તેમ મને લાગે છે.

    Like

  5. શ્રી દિપકભાઇ, મિતાબહેન, વિનયભાઇ, અશોકકુમારજી તથા યશવંતભાઇ, ગોવીંદભાઇ, શકિલભાઇ તથા પ્રોત્સાહન આપનાર સૌ વાંચકમિત્રોનો આભાર.

    Like

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s