ભૂતપિશાચ – ડરના મના હૈ !

નમસ્કાર, આજે આપણે એક એવો વિષય લેવો છે, જેનાથી લગભગ બધાજ ડરે તો છે, પરંતુ બહુ ઓછા ઓળખે છે. હા, આપણે અહીં ભૂતપિશાચ વર્ગમાં આવતા પ્રાણીઓની ઓળખ કરવાની છે. આ લેખ કોઇ અંધશ્રદ્ધા ફેલાવવાના ઉદ્દેશથી નથી લખતો, પરંતુ જેમ ઉપચાર કરવા માટે રોગને ઓળખવો જરૂરી હોય છે તેમ ડર કાઢવા માટે પ્રથમ તો આપણે ડરીએ છીએ શાનાથી તે ઓળખવું જરૂરી છે. ભૂત પ્રેતના હોવા, ન હોવા વગેરે બાબતો પર સૌને પોતપોતાના વિચારો હશે જ. આપણે અહીં માત્ર સાહિત્ય અને સમાજમાં પ્રચલીત એવા આ વર્ગની ઓળખ કરવાની છે. ઉદ્દેશ ફક્ત જ્ઞાનમાં અને શબ્દભંડોળમાં વધારો કરવાનો જ રહેશે. અહીં લખેલું બધું સાચું માનવું જરૂરી નથી, વિવિધ માધ્યમોથી એકત્ર કરેલી આ માહીતિને તેના મુળરૂપે અહીં મુકું છું. કોઇનામાં જરા પણ વિચારશક્તિ હશે તે ઉલ્ટું આ વાંચી અને આ બધી બાબતોની બાલિશતા સમજી જશે. કોઇ પાસે આ વિષય પર હજુ વધુ જાણકારી હોય તો અહીં જણાવવા સાદર આમંત્રીત છે. તો ચાલો મેળવીએ આપણી આસપાસના ભુતપિશાચો વિશે થોડી માહીતિ.
આ લેખ માટે મદદરૂપ થાય તેવી અમુક માહીતિઓ ’ભગવદ્‌ગોમંડલ’ માંથી અને અમુક શ્રી પ્રભાકર દીઘેના પુસ્તક “પિશાચવિદ્યા” માથી લીધેલી છે. આ પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં લેખકશ્રીએ લખેલા તેમના વિચારો જાણવા લાયક છે. પ્રથમ આપણે તે જોઇએ :

“ભૂત પિશાચના આ વિષય પર લખતાં કલમ ઉપાડતાં પહેલાં, કોણ જાણે કેમ પણ વારંવાર મને એમ થાય છે કે પ્રથમ હું પ્રભુસ્મરણ કરી લઉં… કારણ કે આ વિષય જ એવો ભયપ્રેરક છે કે નામ સાંભળતાં જ ભલભલાની છાતી ધડકી ઊઠે…. પણ મનમાં વિચાર આવે છે, છટ્‌ આ યોગ્ય નથી. હું જ જો આ રીતે કરું, તો બિચારા અભણ-અશિક્ષિતોની તો શું દશા થતી હશે !
ખરેખર…આ ડર, આ ભય બિલકુલ નિરર્થક છે. બિન પાયાદાર છે. કારણ કે ભૂતપિશાચનું અસ્તિત્વ આ જગતમાં છે એવો કોઇ સબળ કે સંગીન પુરાવો હજુ ક્યાં પ્રાપ્ત થયો છે ? હું જો આવું કહીશ, તો તમારામાં કેટલાક મને કહેશે, “અરે આ ભૂતપિશાચને કારણે તો ઘણાએ પોતાના પ્રાણ ગુમાવ્યા છે, કારણ વગર; ને તમે કહો છો કે ભૂતપિશાચનું અસ્તિત્વ જ નથી.”
સાચું છે, તમારું કહેવું સોએ સો ટકા સાચું. પણ એ ભૂતપિશાચોને કારણે નહીં, માત્ર એના ભયને કારણે પ્રાણ ખોયા છે. વિચાર કરતા તમને પણ આ હકીકત સમજાશે.
ભય… પછી ભલે એ ગમે તે માનવીના મનમાં પેદા થાય, એનું અહિત જ કરે છે. કવચિત્‌ અકારણ એનો પ્રાણ લે છે.”

આટલી પ્રસ્તાવના પછી હવે અહીં આપણે પ્રથમ ભૂતપિશાચમાંના સ્ત્રીવર્ગના વિવિધ સ્વરૂપો જોઇશું.
* જખીણ = ઘણૂં કરીને વૃદ્ધાના વેશમાં ફરતું અને શ્વેત, રૂપેરી, વિખેરાયેલા વાળ ધરાવતું આ ભૂત છે. કેટલાક લોકો માને છે કે આ પ્રકારનું ભૂત ભલા માણસનું કલ્યાણ પણ કરે છે. ક્યાંક ક્યાંક આ ભૂત ’બળવંત’ નામે પણ ઓળખાય છે. કહે છે કે સગર્ભા કે રજસ્વલા અવસ્થામાં મૃત્યુ પામેલી સૌભાગ્યવતી સ્ત્રી ’જખીણ’ નામનું ભૂત બને છે. મોટાભાગે તો આ જખીણ જેને વળગે છે તેમનો સોનાપુરમાં વાસ નિશ્ચિત મનાય છે.

* લાવ કે લાવસર = રજસ્વલા અવસ્થામાં મૃત્યુ પામેલી વિધવાના ભૂતને ’લાવ’ કે ’લાવસર’ કહે છે. મનાય છે કે આ ભૂત હંમેશા સ્મશાનમાં જ વાસ કરે છે અને પશુપંખીઓને હેરાન કરે છે. મડદાઓનું ભોજન તેની પ્રિય પ્રવૃતિ છે.

* હડળ = ખુબ ખરાબ અને દૃષ્ટ સ્વભાવનું ભૂત મનાય છે. સારા સારા રૂપ ધરી અને લોકોને ફસાવે છે, મુખ્યત્વે બાળકોને શિકાર બનાવે છે. કહેવાય છે કે બાળકનો જન્મ થયા પછી દસ દિવસ પૂરા થાય તે પહેલાં જે સ્ત્રી મૃત્યુ પામે છે તે ’હડળ’ થાય છે. ક્યારેક રજસ્વલા સ્ત્રી પણ મૃત્યુ બાદ હડળ થયાનું કહેવાય છે. આ ભૂત સ્મશાનમાં કે ખીજડાના ઝાડ પર રહે છે. રાત્રી લીલા રંગના વસ્ત્રો ધારણ કરે છે અને તે જે મળે તેને પકડે છે. 

* સટવાઇ = આ ભૂત સગર્ભા સ્ત્રીઓને હેરાન કરે છે, તાજા જન્મેલા, પાંચ છ દિવસના બાળકને પણ હાની પહોંચાડે છે.

* ડાકણ = આ અતિ ભયંકર, નિર્દય અને સ્મશાનમાં મડદા અને બાળકોને ભરખતું ભૂત છે.
ભગવદ્‌ગોમંડલ મુજબ અર્થ >>
૨. [ સં. ડાકિની ] સ્ત્રી જાતિનું એક ભયંકર અને હઠીલું ભૂત; વિચિત્ર અને ભયંકર છૂટા ચોટલાવાળું સ્ત્રીના આકારનું ભૂત; પિશાચણી. એમ કહેવાય છે કે, ડાકણનો બરડો પોલો હોય છે અને તે બહુ જ ભુખાળવી હોય છે.
# ડાકણ સામે ડાકણ = જેવાની સામે તેવા થવું.
૩. દેખાવે ભયંકર હોય એવી સ્ત્રી.
૪. મેલી વિદ્યા જાણનારી સ્ત્રી; જાદુગર બાઇ; ખાઉધર તરીકે નજર લાગે તેવી સ્ત્રી.

* શાકિની-શાકણ-શાકણી = અવિવાહિત સ્ત્રી મર્યા બાદ શાકિની બને છે તેમ કહેવાય છે.
ભગવદ્‌ગોમંડલ મુજબ અર્થ >>
૧. [ સં. શાકિની ] એક જાતની પિશાચ સ્ત્રી; શાકણી; ડાકણ; પિશાચણી; ચૂડેલ; ભૂતડી.
૨. દુર્ગાના ગણમાંની એક પિશાચી કે દેવી; શાકિની; હલકી જોગણી; ઊતરતી પંક્તિની દેવી.

* પેડ = આ ભૂત ઘણાં બાળકો ધરાવે છે, ઘણું કરી અને ગામડાઓમાં ઘરની આસપાસ વસવાટ કરે છે અને પોતાના બાળકોને ખાવાપીવાનું મળી રહે તે માટે એ ઘરનાં કે આડોશ પાડોશનાં બાળકોને માંદા કરી તેમનો શિકાર કરે છે. 

* આસરા = પાણીમાં રહેનારૂં આ ભૂત હંમેશા સ્વરૂપવાન સ્ત્રીના રૂપે જ દેખાય છે. આ ભૂત પાણીની નીચે પાતાળલોક સુધી આવાગમન કરતું હોવાનું મનાય છે.
 

* ચુડેલ = આ પ્રકારના ભૂતના પગ અવળા હોવાનું મનાય છે.
ભગવદ્‌ગોમંડલ મુજબ અર્થ >>
૧. પોલા વાંસાની અવળપગી ભૂતડી; એક જાતનું ઘણું જ બિહામણું સ્ત્રી ભૂત; એક પિશાચ જાતિ; પિશાચિની; જીવતી ડાકણ; વંત્રી. કહેવાય છે કે સુવાવડમાં અથવા અડકાયલી હાલતમાં મરી ગયેલી સ્ત્રી ચુડેલ થાય છે.
# ચુડેલ રાસડા લે તેવું = ઉજ્જડ; ખેદાનમેદાન. # ચુડેલની પીઠ-વાંસો = ભયંકર બાબત.
૨. બદશિકલ બિહામણી સ્ત્રી; કુબજા; કુરૂપિણી; કદરૂપી સ્ત્રી.

* પિશાચીની – પિશાચી =
ભગવદ્‌ગોમંડલ મુજબ અર્થ >>
૩. પિશાચણી; પિશાચસ્ત્રી; ભૂતડી.
૪. ક્રૂર; ધાતકી; નિર્દય; રાક્ષસી.

 

* જોગણ – જોગણી = ભગવદ્‌ગોમંડલ મુજબ અર્થ >>
૧. ઈશ્વરશક્તિવાળી કલ્પિત સ્ત્રી; દેવી; માતા; શક્તિનાં કલ્પેલાં ચોસઠ માંહેનું દરેક સ્ત્રીરૂપ.
૨. [ સં. યોગિની ] એક જાતની રણદેવી. તે રણમાં મરેલાં મનુષ્યોનાં માથાંની તૂંબલી દેખી રાજી થાય છે અને દડો બનાવી તે વડે રમે છે એમ કલ્પાયેલ છે.
૩. દુર્ગા અને શિવની તહેનાતમાં રહેતી આઠ માંહેની દરેક ઉપદેવી.
૪. પિશાચિની; માયાવી, ચમત્કારી અને ઘણુંખરૂં રાક્ષસ જેવી વૃત્તિવાળી ખરાબી કરનારી સ્ત્રી.
૫. વેરાગણ; સાધુડી; બાવાની સ્ત્રી.
૬. સંસારનો ત્યાગ કરી, ભગવાં પહેરી, બ્રહ્મ અને ઈશ્વરભજન વગેરેમાં જીવન ગાળનારી સ્ત્રી; સાધ્વી સ્ત્રી; તાપસી; યોગિની.

હવે આપણે પુરુષવર્ગના કેટલાક ભૂતોની ઓળખ મેળવીએ.

* ભૂત  = અધિકાર અને સામર્થ્યથી આ વર્ગ પાછળ પડતો ગણાય. કોઇ ક્ષુલ્લક પદાર્થ માટેની પોતાની ઇચ્છાપૂર્તિ કરવા માટે એ માણસને પકડે અને બિમાર પાડે છે. નાની એવી ઇચ્છાપૂર્તિ કરાતાં તે પકડેલ માણસને છોડી મુકે છે.
ભગવદ્‌ગોમંડલ મુજબ અર્થ >>

૪.   ગતાગમ વગરનું માણસ; જડ જેવું માણસ; અક્કલે ઓછું ને શરીરે સારૂં માણસ.
# ભંભેરીને ભૂત કરવું = ગાંડા જેવું બનાવવું; મારમાર કરે તેવું બનાવવું; અતિ ઉશ્કેરવું.  #ભૂતનો ભાઈ = (૧) એક બાબત પાછળ ઘણો લાંબો વખત વળગ્યો જ રહે એવો માણસ. (૨) ભૂતનો સોબતી.
૫.   ( વ્યાકરણ ) ગયેલો કાળ; ભૂતકાળ; વ્યતીત સમય.
૬.   પિશાચ; પ્રેત.
વિદ્યાધર, અપ્સરા, યક્ષ, રક્ષસ, ગંધર્વ, કિંનર, પિશાચ, ગુહ્યક, સિદ્ધ, ભૂત એ દેવયોનિની સંજ્ઞા છે. – અમરકોષ
૭.   પ્રાણી; જીવ.
૧૧.   રાક્ષસ; દૈત્ય.
૨૦.   ( જૈન ) આઠ માંહેના એક પ્રકારના વ્યંતરનિકાય દેવ, ભૂતોના નવ પ્રકાર છે: સુરૂપ, પ્રતિરૂપ, અતિરૂપ, ભૂત્તોત્તમ, સ્કંદિક, મહાસ્કંદિક, મહાવેગ, પ્રતિછન્ન અને આકાશગ.
૨૨.   કદરૂપું માણસ; વિચિત્ર અને બિહામણું માણસ.
૨૯.   પૃથ્વી, જળ, તેજ, વાયુ અને આકાશ એ પંચમહાભૂત માંહેનું દરેક.
૩૧.   બહુ દુષ્ટ કે વ્યભિચારી માણસ.
૩૨.   ભયંકર આકૃતિ.
૩૩.   ભૂતની જેમ પાછળ ફરનાર માણસ. જેમકે, બાતમીદાર.
# ભૂત ભમવાં = (૧) ઇચ્છા રાખતા ઘણા ઉમેદવારો પાછળ પાછળ ફરતા હોવા; ઘણા ઉમેદવાર હોવા; ઘણા લોક ગરજાઉ હોવા. (૨) દુ:ખ આવી પડવાનો ભય હોવો. (૩) સ્વાર્થની ખાતર ચૂપકીથી બાતમીદારોનું પાછળ પાછળ ભમ્યા કરવું.
૩૪.   મનુષ્ય.
૩૫.   મરણ પામેલ અને અગ્નિદાહ થઈ ચૂકેલ વ્યક્તિ. સત્યાર્થ પ્રકાશમાં લખે છે કે, શરીરનો દાહ થઈ ચૂક્યો, ત્યારે તેનું નામ ભૂત કહેવાય છે.
૩૬.   વહેમ; ધૂન.
# ભૂત ભરાવું = (૧) ઘેલું લાગવું. (૨) ધૂનમાં ચડવું; ધૂંધવાટ, ધૂન કે વહેમ વળગવાં; એકાદ વાત મનમાં ને મનમાં રાખવાથી વિભ્રમ થવો. (૩) વાંકું પડવું; રિસાવું. # ભૂત ભેરવવું-વળગાડવું = લપ કે ધૂન વળગાડવી. # ભૂતની મીઠાઈ કે પકવાન્ન = (૧) વાસ્તવમાં જેનું અસ્તિત્વ ન હોય પરંતુ ભ્રમથી દેખાતો હોય એવો પદાર્થ. (૨) સહજમાં મળેલું ધન. તે જલદી નાશ પામે છે એમ મનાય છે. (૩) હરામનું આવેલ હરામને રસ્તે જાય. # મનસા-મંછા ભૂત ને શંકા ડાકણ = ખોટો વહેમ.
૪૪.   સંસારમાંના કોઇ ભાવમાં મન રહી જવાથી અવગતિ પામેલો જીવ; શ્મશાન, ઝાડ વગેરેમાં વસતો પ્રેત. આ સ્થિતિમાં તે જીવ હમેશા ભટક્યા કરે છે. ભૂતની ઘણી જાત છે: પિશાચ, જીન, શેતાન, પ્રેત, ઝાંપડી, બ્રહ્મરાક્ષસ, ખવીસ. એ મસાણમાં ઝાડમાં રહે છે અને પ્રાણીને પીડા કરે છે એમ કહેવાય છે.
# ભૂત આવવું-ચડવું = (૧) અતિ આગ્રહાવેશ આવવો. (૨) અતિ ક્રોધિત થવું. (૩) કોઈના ઉપર વિના કારણે અસત્ય આરોપ મનમાં અને મનમાં ચડાવી શંકાની નજરે જોવું. (૪) ભૂત વળગવું. (૫) ભૂત વળગ્યું હોય તેવી ધૂન કે જકવાળું થવું. (૬) વહેમી બનવું. (૭) શંકાને સ્થાન આપવું. # ભૂત ઉતારવું-કાઢવું-જલાવવું = (૧) ભૂતનો વળગાડ દૂર કરવો. (૨) વળગેલાં જક, ધૂન કે વહેમ દૂર કરવાં. # ભૂત ગયું ને પલીત જાગ્યું-ભૂત મરે ત્યાં પલીત જાગે-ભૂત મૂઉં ને પ્રેત જાગ્યું = એક પીડા જાય ત્યાં બીજી આવે; બકરૂં કાઢતાં ઊંટ પેસે; ખરાબ વસ્તુ કાઢવા જતાં વધારે ખરાબ વસ્તુનું દાખલ થઈ જવું; ઓલામાંથી ચૂલામાં પડવા જેવું થવું; અલા ગઈ ને બલા આવી; ઘરના બળ્યા વનમાં ગયા ત્યાં વનમાં લાય લાગી. #  ભૂત થવું = (૧) અવગતિયા થવું. (૨) ગુસ્સાથી ગાંડા જેવું થઈ જવું. # ભૂત પર ચિઠ્ઠો = જૂઠો વાયદો.   # ભૂત બનવું = (૧) કોઇ કામમાં તન્મય થવું. (૨) નશામાં ચકચૂર થવું. (૩) પ્રેત આવવું. (૪) બહુ જ ગુસ્સે થવું. #  ભૂત ભૂસકા મારે ને હનુમાન હડિયું કાઢે એવું હોવું-ભૂત ભૂસકા મારે એવું હોવું = (૧) ખાલી કે સરસામાન વિનાનું હોવું. (૨) ગરીબી હોવી. (૩) સપાટ મેદાન હોવું. # ભૂત વળગવું. = (૧) ભૂતની ઝપટ લાગવી; ભૂતનું શરીરમાં દાખલ થવું; પ્રેતનો વળગાડ લાગવો. (૨) ભ્રમ થવો; ધૂન ભરાવી. # ભૂતનું ઠેકાણું આમલી-ભૂતનો વાસ પીપળો = (૧) જેનું જ્યાં બેસવાનું વધારે થતું હોય ત્યાં તે મળે. માણસ જ્યાં બેસવાનું વારંવાર જતો કે રહેતો હોય ત્યાંથી જ તે ઘણુંખરૂં મળી આવે છે. (૨) જેવો માણસ તેવો વાસ. #  ભૂતને પીપળો મળી રહેવો = જેવાને તેવું મળી રહેવું. # ભૂતનો ભડકો = મસાણમાં અથવા બીજી ભેજવાળી જગ્યાએ રાતે થતો ભડકો. ભૂતના ભડકા શ્મશાનમાં દેખાય છે, તે વાસ્તવિક રીતે ફોસ્ફરસ છે.-પ્રમાણશાસ્ત્રપ્રવેશિકા.

* પિશાચ =  ભગવદ્‌ગોમંડલ મુજબ અર્થ >>  
૧. [ સં. ]  ( પુરાણ ) એ નામનો ભારતવર્ષનો એક દેશ. પાંડ્ય, કેક્ય, કુંતલ, સુદેષ્ણ, વાટ, ગાંધાર અને કનોજ એ બધા પિશાચ દેશ મનાય છે.
૨.   એક જાતની દુ;ખ દેતી ભૂતયોનિ; ભૂતપ્રેત જેવી એક હીન યોનિ.
૩.   એક જાતનો પુરુષ. અત્યંત ખાનાર, સ્ત્રીવર્ગમાં અતિ સહવાસ કરવાની લોલુપતાવાળો, એકાંતમાં ગમે તેવા સ્ત્રીસંગની હમેશા કામના કરવાવાળો, અપવિત્ર અને બીજાની પવિત્રતાની પણ નિંદા કરવાવાળો, જાતે બીકણ તેમ જ અન્યને પણ પોતાની ભીરુતાથી ભય પેદા કરાવનાર તથા વિરુદ્ધ આહારવિહાર આદિમાં રુચિવાળો પુરુષ પિશાચ કહેવાય છે. આવી સ્ત્રીને પણ પિશાચ કહેવામાં આવે છે.
૪.   એક પ્રકારનો વિવાહ. તે અધમ ગણાય છે.
૫.   દુષ્ટ માણસ; રાક્ષસ; નઠારો કે ઘણો જ ખરાબ માણસ; દુ:ખદાયક માણસ.
૬.   પ્રેત; અવગતિયો જીવ. …..
૭.   ( જૈન ) વ્યંતરનિકાય દેવનો એ નામનો એક પ્રકાર. …..

* પ્રેત =  ભગવદ્‌ગોમંડલ મુજબ અર્થ >>
૧. [ સં. ]  અવગતિયો જીવ; ભૂત; પિશાચ. તેના શરીરનો રંગ કાળો, વાળ ઊભા થયેલા અને સ્વરૂપ બહુ વિકરાળ માનવામાં આવે છે.
૨.   નરકમાં રહેનાર પ્રાણી.
૩.   પિશાચ જેવી એક યોનિ.
૪.   બહુ જ ચાલાક અને કંજૂસ આદમી.
૫.   મડદું; શબ.
૬.   સપિંડીકરણ પર્યંત મરનારને મળતું એક કલ્પિત શરીર;……
૭.   મરી ગયેલું; મરણ પામેલું.

* વેતાળ કે વેતાલ = આને ભૂતજગતનો રાજા ગણવામાં આવે છે. માંત્રિકના દેહમાં પ્રવેશી અન્ય દેહમાં પ્રવેશેલા ભૂતોને કાઢવામાં મદદરૂપ થાય છે. સર્વ ભૂતો આ વેતાળની આજ્ઞામાં રહે છે. સામાન્ય રીતે દેશ કે ગામના સીમાડા પર વેતાળનું મંદિર હોય છે. વેતાળ મડદામાં પ્રાણ ફૂંકી શકે તેવી માન્યતા છે. (કથાઓ-વિક્રમ-વેતાળ)
વેતાળના બે પ્રકાર છે. એક રૂદ્ર વેતાળ અને બીજો આગિયા વેતા્ળ (આગ લગાડનાર). દક્ષિણ કોંકણમાં વેતાળની મૂર્તિવાળા મંદિરો ઊભાં કરવામાં આવેલા છે. એ મૂર્તિઓ હંમેશા નગ્ન સ્વરૂપે હોય છે, તેની પૂજા થાય છે અને બહારથી વસ્ત્રો પહેરાવવામાં આવે છે. તામિલનાડુમાં વેતાળને અટનાયર, દુર્ગમાં મલદેવ અને તેલંગણમાં પેંકટસુ કહે છે. તે મધ્યરાત્રીએ ઘોડા પર બેસી અને ફરવા નિકળતો હોવાનું મનાય છે.   
ભગવદ્‌ગોમંડલ મુજબ અર્થ >>
૪.   એક જાતનો ભૂત; આગિયો વેતાળ.
૭.   ભૂત કે પિશાચનો રાજા.
૮.   ભૂત જેમાં પેઠું હોય તેવું મડદું; મૃત શરીરમાં પેઠેલો ભૂત.

* ખવીસ   ઉચ્ચાર: ( ખ઼વીસ ) = લમાણ, મુસલમાન, મહાર ઇત્યાદિ લોકોના ભૂતને ખવીસ અથવા બાબા કહેવામાં આવે છે. આ એક માળ જેટલો ઊંચો હોય છે. અવિવાહીત પુરુષ મૃત્યુ બાદ ખવીસ થાય છે. કેટલાક મત પ્રમાણે ખવીસ સફેદ-શુભ્ર હોય છે. એના પગના તળીયા અવળા હોય છે અને તે ફાવે તે રૂપ ધારણ કરી શકે છે.
ભગવદ્‌ગોમંડલ મુજબ અર્થ >>
૧.   અવગતિ પામેલો મુસલમાન.
૨. [ અ. ખવીસ ]  અવગતિયો અનાર્ય ભૂત; માથા વગરનો જબરો પિશાચ.
૩.   ભય ઉત્પન્ન થાય એવી આકૃતિનો બિહામણો જબરદસ્ત માણસ.
૪.   માથા વિનાનો રાક્ષસ.

* ઝોડ   ઉચ્ચાર: ( ઝોડ઼ ) = મુસલમાન, ખારવા, કોળી વગેરેના ભોતોને ઝોડ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. એ એક વૃક્ષ પર એક પગ અને બીજા વૃક્ષ પર બીજો પગ રાખી અને ઉભો રહે છે. તેને ડોકું હોતું નથી. દુઃખી બાળકો મરણ બાદ ઝોડ થાય છે, તે જે ઝાડ પર વસે છે તેની પાસેથી પસાર થનાર બિમાર પડે છે તેમ મનાય છે.
ભગવદ્‌ગોમંડલ મુજબ અર્થ >>
૬.   ઝૂડ; પ્રેત; ભૂત; પિશાચ.
૭.   લફરૂં; વળગણ.
૮.   વળગ્યું છૂટે નહિ એવું ચીકણું માણસ; કંટાળો આપે અને કેડો મૂકે નહિ એવું માણસ.
# ઝોડ છૂટવું = (૧) પીડા ટળવી. (૨) વળગણ જવું. # ઝોડ વળગવું = (૧) કંટાળો આપે એવા માણસે બાઝી પડવું; કેડો લેવો. (૨) ઝટ દઈને છોડી જાય નહિ એવું ભૂત કે પ્રેત બાઝવું; કેમે કર્યું અળગું થાય નહિ એવા ભૂતના સપાટામાં સપડાવું.

* મુંજા = બ્રહ્મચારી યુવાન, સ્વરૂપવાન અને લંગોટી પહેરનાર, હંમેશા પીપળા પર રહેનાર. એકાદ બ્રાહ્મણ બ્રહ્મચારી મૃત્યુ પામે કે એ ’મુંજા’ થાય છે. પીપળાના ઝાડ પર બેસી એ સૌને હેરાન કરે છે. એના કમર પર નાની નાની ઘંટડીઓ હોય છે. ઉજ્જડ વિસ્તારમાં ફરે છે.  
ભગવદ્‌ગોમંડલ મુજબ અર્થ >>
૧.   અન્ન પચાવવાનું બળ જેમાં વ્યાપી રહે તેવું શરીર.
મુંજાથી તંતુની પેઠે ત્રણે દેહથી આત્મને, કળે ધીર કરે જુદો તે પામે પરબ્રહ્મને – સંસ્કૃત પુષ્પાંજલિ.

* રાક્ષસ = ભૂતગણમાં આ સર્વ શક્તિમાન છે. એ રૂપે ભયંકર, અતિશય કાળો હોય છે. મોટા મકાન કે મોટા ઝાડ પર તેનું રહેઠાણ હોય છે. ઉજ્જડ વિસ્તાર તેને પસંદ છે. કહે છે કે કોઇ નિઃસંતાનના છેલ્લા સંસ્કાર વિધિપૂર્વક નથી થતા તે, કે કોઇ લોભિયો રાક્ષસ થાય છે. અને પોતાની સંપત્તિનું નાગરૂપે રક્ષણ કરે છે.  
ભગવદ્‌ગોમંડલ મુજબ અર્થ >>
૧. [ સં. ]  આઠ માંહેનો વિવાહમાંનો એક પ્રકાર. તેમાં યુદ્ધ કરી બળાત્કારે અથવા છીનવી, ઝૂંટવી કે કપટથી કન્યાનું હરણ કરવામાં આવે છે.
ગંધર્વ, અસુર, પિશાચ અને રાક્ષસ એ છેવટના ચાર ઉત્તરોત્તર વધારે અધમ છે. – સત્યાર્થપ્રકાશ
૨.   આયુધ જીવી અથવા શાસ્ત્રોપજીવી સંઘનું એક નામ.
૫.   કુબેરના ધન ભંડારનો રક્ષક.
૬. [ સં. રક્ષ્ ( રક્ષણ કરવું ) ]  દાનવ; દૈત્ય; રાક્ષસ; અસુર. રાક્ષસો આકળા, વિકરાળ, મોટા દાંત, ભયંકર આંખો અને વગર પ્રમાણના અવયવોવાળા હતા એવી લોકોની સમજ છે તે ભૂલ ભરેલી છે. તેઓ આર્યોની માફક મનુષ્ય દેહધારી હતા. માત્ર રંગે કાળા અને શરીરે મજબૂત હતા. અને નરમાંસ ભક્ષણ કરવાનો ક્રૂર ચાલ તેમનામાં હતો……..
૧૦.   ભયંકર દેખાવ અને વર્તનવાળા આવ્યંતર દેવ.
૧૧.   ભૂત; પિશાચ.
૧૨.   રાક્ષસ જેવા લક્ષણવાળો માણસ. જેઓ આળસુ, ક્રૂર, ખાઉધરા, કદરૂપા અને અતિ ક્રોધી હોય તેને માટે આ શબ્દ વપરાય છે.
૧૭.   ( જૈન ) વ્યંતર નિકાય દેવોના આઠ માંહેનો એક પ્રકાર.
૧૮.   હરકોઇ દુષ્ટ પ્રાણી.
૨૦.   ભયંકર; વિકરાળ
૨૧. [ સં. રક્ષ્ ( રક્ષણ કરવું ) + અસ્ ( ક્રિયા ) + અ ( કર્તા ) ]  રક્ષણ કરનાર.

* બ્રહ્મરાક્ષસ = રાત્રે અથવા દિવસે ક્યારે પણ મોટી વાડના એક બાજુના ભાગમાં, અતિશય વેરાન ભાગમાં, જૂના પીપળાની નીચે, કે ફેલાયેલા વડ પર બેસીને આ સ્નાન સંધ્યા કરે છે. એ કોઇની આડે ખાસ આવતો નથી. કહે છે કે બ્રાહ્મણનું જો ખૂન થાય તો એ બ્રહ્મરાક્ષસ થાય છે.   
ભગવદ્‌ગોમંડલ મુજબ અર્થ >>
૧. [ સં. ]  મરણ પછી અવગતિયો થયેલ ભણેલો બ્રાહ્મણ; મરણ પછી પિશાચ થયેલો વિદ્વાન; મરી ગયેલા બ્રાહ્મણનું પ્રેત; ભૂત થયેલો બ્રાહ્મણ.
૨.   મહાદેવનો એક ગણ.
૩.   ( જૈન ) સાત માંહેના એક પ્રકારનો રાક્ષસ; પિશાચ; ભૂત.

* દેવચાર = વિવાહિત શુદ્ર મરણ પામ્યા બાદ, જો તેના અંત્યા સંસ્કાર યોગ્ય રીતે પાર પાડવામાં ન આવે તો ’દેવાચાર’ બને છે. ગામમાની સર્વ ભૂતાવળ તેના હાથમાં રહે છે. ભોગ દ્વારા તેને પ્રસન્ન કરવામાં આવે છે. તે ગામનું રક્ષણ કરે છે.

* પિતૃ = આ ભૂતની જાત નાની ઠીંગણી અને ટોળામાં ફરનાર હોય છે. પોતાના કે પારકાના હીત ખાતર એ થોડો ત્રાસ આપે છે. ક્યારેક ક્યારેક કલ્યાણ પણ કરે છે.  
ભગવદ્‌ગોમંડલ મુજબ અર્થ >>
૧. [ સં. ]  એક પ્રકારના દેવતા. તેમને બધા જીવના આદિ પૂર્વજ માનવામાં આવે છે.
૪. માબાપ; માતા અને પિતા.
૫. પૂર્વજ; મરી ગયેલા બાપદાદાઓ.
૬.  પિતૃલોકને પામેલું.

* વીર = એ અતિશય શૂરવીર, સૈનિકના વેશમાં ઢાલ-તલવાર હાથમાં લઇને ફરતું રહે છે. ભૂત વર્ગમાંના અધિકારી વર્ગનો આ સેવક છે.  
ભગવદ્‌ગોમંડલ મુજબ અર્થ >>
૬.   એક ભૂત.
# વીર મૂકવો = (૧) મંત્રથી વીર પોતાને કબજે કરાવવો. (૨) મેલીવિદ્યાનો પ્રયોગ કરવો. #  વીર સાધવા = મંત્રથી વીર પોતાને કબજે કરવો.

* જીન = આ દીર્ઘાયુષી છે. માણસનું રૂપ લઇ શકે છે.
ભગવદ્‌ગોમંડલ મુજબ અર્થ >>
મરીને ભૂત થયેલો મુસલમાન; યવન ભૂત; ખવીસ

* ગિરહા = પાણીમાં ડુબીને મરનાર કે જેનું ખૂન થાય છે તે ’ગિરહા’ કહેવાય છે. એ પાણીમાં જ રહે છે. રાત્રે એકાદ માણસને નામે એને બૂમ પાડીને બોલાવે છે. અજાણ્યા જ માર્ગે એને ચલાવી ફસાવે છે. મધ્યરાત્રીએ હોડી માર્ગે પ્રવાસ કરનારાંઓને એ સતાવે છે કે ઊંડા પાણીમાં લઇ જઇ અને ડુબાડે છે. એ બહુ શક્તિશાળી નથી, કહેવાય છે કે તેના માથાનો એકાદ વાળ જો કોઇના હાથમાં આવી જાય તો તે તેનો ગુલામ બની જાય છે.

* આસેવ = આ નાકથી બોલે છે. આ એક ભયંકર પ્રકારનો પિશાચ છે.

* ગોલ બિયાવાની = હાથમાં મશાલ સાથે સતત જંગલમાં ફરતા રહે છે.

* દર્યા = આકારમાં અતિ પ્રચંડ હોય છે એને માથે શીંગડાં હોય છે. પગલાં પણ મોટાં પડે છે.

* હમજાદ = આ માણસની શાથે જ રહે છે, આને અમુક ક્રિયાઓથી વશમાં કરી શકાય છે.

આ ઉપરાંત પણ અમુક પ્રકારો છે જે વિવિધ નામે ઓળખાય છે પરંતુ તે મોટાભાગે તો ઉપર વર્ણવેલા ભૂતોના જ રૂપ હોય છે.

અહીં આપણે સામાન્ય જ્ઞાન વધારવાના હેતુસર આ બહુ નહીં જાણીતા વિષયને હાથ પર લીધો. હજુ કોઇને મારા ઉદ્દેશ વિશે શંકા હોય તો ફરીથી લેખની શરૂઆતમાં આપેલી પ્રસ્તાવના વાંચી જવી. (અને ડર લાગવા લાગ્યો હોય તો હનુમાન ચાલિસાનો પાઠ કરી જવો !!) એવું નથી કે આ બધું જ સત્ય હોય, તો એવું પણ નથી કે સત્ય ન જ હોય ! સત્યની શોધ માટે તો કંઇ કેટલાએ અગોચર પ્રદેશોમાં ભ્રમણ કરવું પડે, અને એ માટે આ ભૂત પિશાચોને પણ જાણવા પડે. કારણ કે બહુ મોટી શક્યતાતો એ જ છે કે આનો વસવાટ પણ મનના કોઇ અગોચર પ્રદેશમાં જ હોય. આપને આ વિષય પર કે લેખ પર ટીપ્પણી કરવાનો પુરો અધિકાર છે.